Çek Nedir?

Çekin tarihçesi :

Ekonomik ilişkilerin giderek gelişmesi ile birlikte bankacılık sektörü de bu gelişmeye paralel bir büyüme göstermiştir. Ülkelerin diğer ülkelerle ticari bütünleşmeye doğru gitmesi ve ülke içi ticari ilişkilerin daha da gelişmesi gibi bir çok neden piyasada dönen paraların büyük meblağlara ulaşması sonucunu doğurmuştur.

Doğal olarak, bu kadar büyük nakit paraya hükmetmek ve güvenilir bir şekilde dolaşımını sağlamak çözülmesi gereken bir sorun olarak ortaya çıkmıştır.
İşte bu soruna karşı geliştirilen çözümlerden biri olan çek, ilk olarak 19. yüzyılda İngiltere’de ortaya çıkmıştır. Zaten çek kelimesi de İngilizce ‘ to check’ kelimesinden gelmektedir; hemen hemen bütün dillerde de aynı şekilde telaffuz edilmektedir.Fransa’da ise çek ilk defa 1855 tarihinde bir kanunla kabul edilmiş, Almanya’da yasal düzenlemeye kavuşması ise 1908’i bulmuştur.

Çek nedir?

Çeki; kayıtsız ve şartsız bir bedelin ödenmesi için havaleyi içeren ve belirli şekil şartlarını taşıyan kıymetli evrak niteliğindeki bir kambiyo senedi şeklinde tanımlayabiliriz.
Ülkemizde ise çekin yasal çerçeveye oturması için 1926 yılını beklemek gerekmiştir. 1957 tarihli ve halen yürürlükte bulunan Türk Ticaret Kanunu çeke ilişkin kapsamlı bir düzenleme getirmiş ve nihayet 1985 tarihli Çek Yasası, bu yasanın -özellikle çek hamilinin korunması yönünden-tamamlayıcısı olmuştur.
Örneğin bir bono ya da poliçe alacaklısının haklarını korumak için özel bir yasa bulunmamasına rağmen çek için niçin böyle özel bir yasaya ihtiyaç duyulduğu akla gelebilir. Bu sorunun kısaca iki yanıtı vardır:
* Halkın çek kullanımını güvenli ve pratik bulması,
* Devletin çek kullanımını para dolaşımını organize etmek amacıyla prensip olarak desteklemesi.

Çek kullanımının kolaylık ve faydaları :
1) Enflasyonist ortamın da yardımıyla banknot hacmi aşırı artmıştır. Buna bağlı olarak para sayma ve taşıma sorunu çek kullanımıyla ortadan kalkmaktadır.
2) Paranın sahte olma sorunu ortadan kalkmaktadır.
3) Çek, ciro yoluyla kolayca tedavüle (dolaşıma) çıkabilmektedir.
4) Ödeme aracı olmasının yanında aynı zamanda da ödemeyi belgeleyen kağıt (makbuz) mahiyeti taşımaktadır.
5) Ekonomik faaliyetlerin bankalar aracılığıyla mümkün olduğu kadar kapalı devrede izlenebilmesi açısından devlet tarafından çek kullanımı teşvik edilmektedir. Hatta bu yüzden diğer kambiyo senetlerinde mevcut binde 6 oranındaki damga vergisinden çekler muaf tutulmuştur.
6) Güvenlik (paranın çalınması) sorunu en aza inmektedir.
7) Mali ve ticari istihbarat yönünden çeklerle ilgili verilerin Merkez Bankası’nda toplanıp kullanıcılara aktarılmasıyla ticari hayatın dürüstçe işlemesine katkıda bulunulmaktadır.
8) Piyasada atıl duran para, bankalar sistemine çekilerek fon yaratılmakta ve ekonomik hayatın canlanmasına katkı sağlanılmaktadır.

Ciro ve ciro çeşitleri

Ciro ve Çeşitleri: (Bu başlıkta ciro hakkında anlatılanlar çek için de geçerlidir).

 Senedin devrine ciro denir. Senedi taşıyan, ciro yoluyla senet borçlusuna borcunu ciro edilen kişiye ödemeye yetki verir. Ciro yoluyla ciro edilen kişiye de alacağı tahsil etme yetkisi verir. Ciroda, ciranta (ciro eden) kendisinin senet dolayısıyla sahip olduğu hakları devretmez , sadece senetten doğan haklarını devreder.

 

Ciro yazılı olur. Sözlü ciro olmaz. Ciro kaydı bononun arka yüzüne veyabononun arka yüzünün devamı olarak kabul edilen ve alonj denilen ek kağıt üzerine yapılmalıdır. Ciro şart ihtiva etmez. Şarta bağlı ciroda bu şartlar hiç yazılmamış sayılır. Kısmi ciro batıldır. Çizilmiş ya da karalanmış ciro hiç yapılmamış sayılır. Ciro türleri aşağıda belirtilmiştir.

 

  1. Temlik Cirosu: Temlik cirosu; senetten doğan tüm hakların devredilmesi için yapılır. Temlik cirosu, tam ciro veya beyaz ciro şeklinde yapılabilir. Tam ciro; lehine ciro yapılan kişinin belirtilmesiyle olur. (Örneğin, Murat Yıldız’a ödeyiniz imza) Beyaz ciro ise; lehine ciro yapılan kimse belirtilmeden yapılan cirodur. (Örneğin, ödeyiniz imza ya da yalnızca imza) Yalnızca imza ile yapılan beyaz cironun senedin arka yüzüne yapılması gerekir. Aksi takdirde senedin ön yüzüne yapılacak beyaz ciro aval hükmündedir.

 

Bonoyu beyaz ciro ile devralan kişi;

  • Beyaz ciroyu kendi adına doldurabilir,

  • Beyaz ciroyu başkası adına doldurabilir,

  • Bonoyu yeniden beyaz ciro ile devredebilir,

  • Bonoyu olduğu gibi başka bir kişiye teslimle devredebilir.

 

Temlik cirosunun fonksiyonları:

 

  • Temlik cirosunun ilk fonksiyonu, senetten doğan hakların devrini sağlamaktır.

  • Teşhis fonksiyonu; Bonoyu elinde bulunduran kimse, düzenli bir ciro silsilesi ile hak sahibi olduğunu ispat eder. Son ciranta senedi elinde bulunduran, ilk ciranta da senette alacaklı olarak görülen lehdardır.

  • Teminat fonksiyonu; ciranta kendinden sonra gelenlere karşı ve özellikle hamile karşı bononun ödenmesinden sorumludur.

 

2. Tahsil Cirosu:

 

Burada, cirantanın amacı; senetten doğan tüm hakları devretmek değil, sadece kendi namına, ciro edilene alacağı tahsil etmek yetkisini vermektir. Ciro edilen, cirantanın temsilcisi durumundadır. Bankalara tahsile verilen senetler bu türden ciro edilen senetlerdir.

 

3. Rehin Cirosu (Teminat Cirosu):

 

Rehin cirosundan amaç; bonodan kaynaklanan hakkı ciro edilen kişiye rehnetmektir. Rehin cirosu teminat niteliği taşıdığından, “Bedeli Rehindir” veya “Bedeli Teminattır” gibi ibarelerin ciroda bulunması gerekmektedir. Bankaların kredilerin teminatı olarak alacakları senetler bu tür ciro ile devralınır.